de Wijkwebsite voor Nijmegen-Oost

Van Heutszstraat

Toen ik in mijn huidige straat kwam wonen en het adres doorgaf aan deze en gene, werd er geregeld een wenkbrauw opgetrokken. Vooral door de wat oudere mensen, die vaak ook wisten hoe ze de -toch moeilijke naam- moesten schrijven. Een straat verderop zou zeker een andere reactie uitlokken. Hier om de hoek hebben we namelijk de Van Beethovenstraat en de Bachstraat. Muzikale namen. Terwijl mijn straat een militaristisch tintje heeft. Ik woon in de Van Heutszstraat. Al snel werd mij duidelijk dat die man niet bepaald lichtzinnig met de mensheid was omgegaan en dat het te maken had met de koloniale geschiedenis van Nederland.

Door Grieta Spannenburg

Van Heutsz is vooral sinds de jaren ’60 nogal omstreden geraakt. Ongeveer een eeuw geleden werd hij door velen juist geroemd en werd de man zelfs een heldenstatus toebedeeld vanwege zijn hardhandige aanpak van moslimstrijders op Atjeh. Dit noordelijke deel van het eiland Sumatra was in Nederlandse ogen onmisbaar in de imperialistische strijd, omdat het toegang gaf tot een van de belangrijkste vaarroutes; de Straat van Malakka. Johannes Benedictus van Heutsz werd in 1898 aangesteld als gouverneur van Atjeh en zes jaar later bevorderd tot gouverneur-generaal van Nederlands-Indië. Onder zijn fanatieke leiding werden hele kampongs uitgemoord en de kernwoorden van zijn legeronderdeel waren wreedheid en onverschrokkenheid.

Ik woon dus in een straat die de naam draagt van een behoorlijk barbaars iemand. Iemand die zijn plaats heeft in de vaderlandse geschiedenis, welke nu eenmaal niet meer te veranderen is. Wat is gebeurd, is gebeurd. Hoe vreselijk en verwerpelijk het heden ten dagen ook mag klinken. In de huidige tijdgeest zal dan ook niemand op het idee komen een straat met een dergelijk ‘lastige’ naam op te schepen. Kijk maar naar de Waalsprong. Een vriendin van mij komt in de Rolling Stones straat te wonen. Dat klinkt een stuk gezelliger. Maar ja, mijn straat is 71 jaar geleden gedoopt. In eerste instantie liftten we mee met de Van ’t Santstraat, maar bij het raadsbesluit van 25 juli 1934 kreeg onze korte verbindingsstraat tussen Groesbeekseweg en Kolemans Beynenstraat haar eigen naam.

Nijmegen is niet de enige stad waar bloeddorstige delen van onze geschiedenis zichtbaar worden. In Kampen staat de Van Heutszkazerne op het Van Heutszplein. In Coevorden wonen er mensen op de Van Heutszsingel en aan het Van Heutszpark. Doordat Coevorden tevens de geboorteplaats is van de gouverneur staat er ook een standbeeld van hem. Net zoals in Amsterdam. Onomstreden zijn die monumenten niet bepaald. Relus ter Beek, oud-minister van Defensie, besmeurde in zijn jonge jaren de Coevordense beeltenis. Het Van Heutszmonument aan het Amsterdamse Olympiaplein is geregeld mikpunt van actie geweest. In 1967 en 1984 vonden er bomaanslagen plaats. Daarvoor al werden de letters er vanaf gesloopt, die nooit meer zijn teruggeplaatst. Rondom het monument werd geregeld gedemonstreerd als er iets met Indonesië loos was. En nog steeds gaat de discussie over het al dan niet in stand houden (onderhouden) van monumenten van Van Heutsz door.

Is er dan helemaal niets goeds te melden over de naamgever van mijn straat? Ik heb her en der gezocht en vond ergens een verhaal waaruit opgemaakt kan worden dat hij de bevolking van Atjeh mee wilde laten delen in de rijkdom die het land bezat aan olie. Hij wilde een eigen raffinaderij laten maken voor de mensen daar, maar de machtige olielobby (toen ook al) zat in de weg. Daarna wilden vader en zoon van Heutsz er de medische stand verbeteren. Van Heutsz junior had namelijk tropische geneeskunde gestudeerd. Meer positiefs lijkt niet in beeld te komen. Bovendien ging ook junior een oorlogszuchtige kant op door zich aan te sluiten bij de SS en daar fanatiek van leer te trekken.

Ik woon in een kleine straat. Een hele gezellige en gemoedelijke straat. Met achter dat bescheiden straatnaambordje een gigantisch verhaal over kolonialisme, bittere strijd en extreme wreedheden.